Monumenten

De oudheidkundige vereniging Gander heeft op verschillende plaatsen in Gaanderen een gedenkteken geplaatst dat de herinnering levend moeten houden aan belangrijke zaken en personen uit de geschiedenis van het dorp.

Oudste ijzergieterij

In maart 1988 werd bij werkzaamheden voor de aanleg van een fietspad naast de Kerkstraat, ter hoogte van de voormalige watermolen, een tweetal complete gietmallen gevonden. Zij werden destijds gebruikt om kanonskogels te gieten in de oudste ijzergieterij van Nederland. Op 5 augustus 1689 werd namelijk door Josias Olmius een watermolen opgericht met de bedoeling hiermee de blaasbalgen van de hoogoven aan te drijven. Na de vondst van de stalen gietmallen ontstond binnen Gander het initiatief, om met deze mallen als basis, tot de oprichting van een ijzergieterijmonument te komen. Het vond allemaal plaats aan de oude loop van de Bielheimerbeek en het monument staat dan ook in de directe omgeving van de oorspronkelijke vestigingsplaats van de hoogoven. Omdat het in 1989 precies 300 jaar geleden was dat Josias Olmius op deze plek met zijn ijzergieterij begon, werd in korte tijd een gedenkteken gerealiseerd, dat reeds een jaar later op 9 september 1989 onthuld kon worden. Deze snelle actie was mogelijk door een nauwe samenwerking tussen de gemeente Doetinchem, de verenigingen Gander en Deutekom en het Staring Instituut. Een jaar later in 1990, werd op de Open Monumentendag het infopaneel van de ANWB onthuld.

Vulcaansoord

Al was de bescheiden start van Vulcaansoord in 1821 aan de Terborgse zijde van de Akkermansbeek, door de vele uitbreidingen in de loop der tijd kwam een groot gedeelte van de fabriek ook op het grondgebied van Gaanderen te liggen. In de 19e en begin 20e eeuw waren door deze expansie van het bedrijf veel nieuwe arbeiders nodig en veel van deze mensen gingen in Gaanderen wonen waardoor het inwoneraantal sterk toe nam. Het was lange tijd de grootste werkgever van ons dorp. Door wanbeleid en mismanagement ging het bedrijf in 1977 helaas failliet en in 1979/80 werden alle fabrieksgebouwen afgebroken. Niets herinnert nu nog aan deze belangrijke werkgever en het imposante Vulcaansoordcomplex . Op initiatief van Gander werd in 1992 een gedenkplaat met sokkel vervaardigd en op 13 november onthuld. In 1996 werd voor deze gedenkplaat een definitieve plek gevonden aan de Slakweg, ongeveer aan de rand van de uiterste bebouwing van de voormalige fabriek.

Asperges

Het aspergemonument herinnert aan de jaren 1939 en 1940, waarin voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog Nederlandse militairen op strategische plaatsen werden gelegerd, waar ze ondermeer versperringen opwierpen, om zo de opmars van de vijand te kunnen vertragen. Zo ook bij de Bouwhuisbrug in de Slangenburg, waar aan de zijde richting Duitsland demontabele ijzeren staven in gaten in het wegdek geplaatst konden worden, die asperges genoemd werden. Bij een aanval van de Duitsers konden de versperringen de doorgang over de weg blokkeren en zo de vijand mogelijk hinderen of tegenhouden. Vooral door de inzet van Co Hettinga en enige andere leden van Gander was het mogelijk in 1999 een monument te onthullen in de buurt van de versperring uit 1940. Door de Genie te Vught werd zelfs nog een originele asperge ter beschikking gesteld, waardoor deze deel kon uitmaken van het opgerichte monument.

Herman van Velsen

Herman van Velsen of Frans Roes, zoals hij eigenlijk heette, werd in 1902 op een boerderij aan de Watertapweg in Gaanderen geboren. In 1918 vertrok hij met zijn moeder naar Hengelo (Gld.) waar hij zijn hele verdere leven woonde. Zijn roots liggen echter in Gaanderen en daarom heeft Gander in 2002 een monument opgericht ter nagedachtenis aan deze Achterhoekse volksschrijver. Het monument staat op de hoek Watertapweg en Frans Roesstraat in de omgeving van de plaats waar zijn geboorteboerderij vroeger stond.

Eerste school

Na uitgebreid bronnenonderzoek door Hennie Ruiken en Jan Thuis van Gander is vastgesteld dat het eerste schooltje in Gaanderen in 1828 werd opgericht, waardoor vanaf die datum ons dorp een permanente onderwijsinstelling bezat. Het schoolgebouw deed tot 1868 dienst en werd daarna als particulier woonhuis verkocht. Tot 2003 bleef het gebouw ongeveer in zijn oorspronkelijke opzet gehandhaafd, waarna de huidige bewoners een extra vleugel aan het bestaande huis bouwden, die gelukkig zorgvuldig in de bestaande architectuur werd ingepast. In 2005 werd door mevrouw Thuis een plaquette onthuld, die aan een muur van het voormalige schooltje is bevestigd als herinnering aan het oorspronkelijke gebruik van dit gebouw.